Białko C-reaktywne powyżej lub poniżej normy: przyczyny u sportowców i co robić

CRP powyżej normy to jedno z najczęstszych „niepokojących” znalezisk w badaniach kontrolnych aktywnych osób. Ale u sportowca to białko może wzrosnąć zarówno po zwykłym ciężkim treningu, jak i z powodu niezauważalnego przeziębienia czy poważnej choroby. Redakcja analizuje, jak odróżnić wzrost fizjologiczny od patologicznego, co oznacza bardzo niski poziom CRP i jaki plan działania jest rozsądny w każdej sytuacji.

Jak odczytywać stopień podwyższenia

Wartość CRP warto oceniać nie na zasadzie „norma — nie norma”, lecz według stopnia. Niewielkie podwyższenie w granicach kilku miligramów na litr najczęściej wiąże się z przewlekłym stanem zapalnym o niskim nasileniu: nadmierną masą tłuszczową, paleniem, złym snem. Według kategorii Pearson i wsp. (2003) hs-CRP powyżej 3 mg/l odpowiada wyższemu ryzyku sercowo-naczyniowemu.

Wartości od 10 do kilkudziesięciu mg/l zwykle świadczą o aktywnym procesie zapalnym: infekcji wirusowej, urazie, zaostrzeniu choroby przewlekłej lub niedawnych wyczerpujących zawodach. W tym zakresie hs-CRP do oceny ryzyka sercowego już się nie stosuje.

Wartości powyżej 50–100 mg/l częściej wiążą się z infekcjami bakteryjnymi, poważnymi urazami, układowymi chorobami zapalnymi. Taki wynik wymaga poszukiwania przyczyny, a nie oczekiwania, że „samo minie”.

Ważne, aby pamiętać, że granice między kategoriami są umowne, a CRP to marker nieswoisty. Pokazuje obecność i przybliżone nasilenie stanu zapalnego, ale nie jego źródło.

Sportowe przyczyny podwyższenia

Najczęstszą sportową przyczyną jest niedawny wyczerpujący wysiłek. Po maratonie, ultramaratonie, triathlonie na długim dystansie czy wielodniowym wyścigu CRP rośnie ze szczytem mniej więcej po dobie-dwóch i wraca do poziomu wyjściowego w ciągu kilku dni. Badania parametrów krwi po maratonie (Kratz i wsp., 2002) pokazują, jak wyraźnie zmieniają się markery zapalne i mięśniowe nawet u zdrowych biegaczy.

Znaczny wzrost mogą wywołać nietypowe obciążenia ekscentryczne — bieg z góry, duża liczba skoków, nowy trening siłowy z naciskiem na fazę negatywną. Uszkodzenie włókien mięśniowych uruchamia miejscowe zapalenie, a wątroba reaguje syntezą CRP.

Urazy — naciągnięcia, stłuczenia, złamania, okres pooperacyjny — również podnoszą CRP. Jeśli na tle urazu poziom ponownie rośnie po początkowym spadku, lekarz może podejrzewać powikłanie infekcyjne.

Wreszcie przewlekle niedostateczna regeneracja, deficyt energii i snu mogą podtrzymywać umiarkowanie podwyższone tło. Jednak konsensus w sprawie przetrenowania (Meeusen i wsp., 2013) podkreśla: CRP nie jest markerem diagnostycznym tego zespołu, a wnioski wyciąga się jedynie na podstawie całości objawów, wydolności i wykluczenia innych przyczyn.

• Maratony, ultradystanse, wielodniowe zawody.
• Nietypowe obciążenia ekscentryczne.
• Urazy i operacje.
• Przewlekły deficyt snu i energii.

Medyczne przyczyny podwyższenia

Infekcje to najczęstsza medyczna przyczyna podwyższenia CRP. Infekcje dróg oddechowych, zapalenie zatok, zakażenia dróg moczowych, ogniska stomatologiczne mogą podnosić poziom, nawet jeśli objawy są ledwie zauważalne. Trening na tle aktywnej infekcji, zwłaszcza z gorączką, wiąże się z ryzykiem powikłań, w tym zapalenia mięśnia sercowego.

Choroby autoimmunologiczne i zapalne — reumatoidalne zapalenie stawów, zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa, nieswoiste zapalenia jelit — często ujawniają się w młodym wieku i mogą maskować się pod „sportowe” bóle pleców czy stawów. Trwale podwyższone CRP wraz z poranną sztywnością lub nocnym bólem to powód do konsultacji reumatologicznej.

Przewlekłe podwyższenie o niskim nasileniu wiąże się z otyłością trzewną, insulinoopornością, paleniem, bezdechem sennym. Dla sportowców z ciężkich kategorii wagowych i weteranów sportu to ważny sygnał dotyczący ryzyka sercowo-naczyniowego.

Osobno warto wspomnieć o wpływie preparatów hormonalnych: doustne estrogeny podnoszą CRP. Stosowanie steroidów anabolicznych poza nadzorem medycznym wiąże się z licznymi zagrożeniami dla układu sercowo-naczyniowego (Pope i wsp., 2014), dlatego u osób, które je stosują, wszelkie markery ryzyka należy oceniać szczególnie uważnie razem z lekarzem.

Niskie CRP: czy bywają problemy

Niski lub nieoznaczalny poziom CRP to zwykle dobry znak. Dla hs-CRP wartość poniżej 1 mg/l odpowiada najniższej kategorii ryzyka sercowo-naczyniowego. U osób trenujących z prawidłową masą ciała takie wyniki zdarzają się często, co jest zgodne z danymi o przeciwzapalnym efekcie regularnej aktywności fizycznej (Kasapis, Thompson, 2005).

Statyny, niektóre inne leki oraz redukcja masy ciała także obniżają CRP. W badaniu JUPITER (Ridker i wsp., 2008) rozuwastatyna obniżała zarówno LDL, jak i hs-CRP.

Jedyną praktyczną pułapką niskiego CRP jest fałszywe uspokojenie. Niektóre stany zapalne, w szczególności toczeń rumieniowaty układowy bez zapalenia błon surowiczych, mogą przebiegać z prawidłowym CRP, podczas gdy OB rośnie. Ponadto we wczesnych godzinach infekcji CRP jeszcze nie zdąży wzrosnąć. Dlatego prawidłowy wynik przy wyraźnych objawach nie wyklucza choroby.

Leki immunosupresyjne, w szczególności blokery IL-6, hamują syntezę CRP i czynią go niewiarygodnym markerem infekcji. U osób na takiej terapii lekarz ocenia stan na podstawie innych oznak.

Algorytm działania

Pierwszym krokiem przy podwyższonym CRP jest ocena okoliczności: czy w ostatnich 1–2 tygodniach był wyczerpujący trening, zawody, uraz lub oznaki infekcji. Jeśli tak, a samopoczucie jest prawidłowe, analizę powtarza się po 1–2 tygodniach spokojnego trybu.

Drugi krok to ocena objawów. Gorączka, ból w klatce piersiowej, duszność, kołatanie serca, ból i obrzęk stawów, utrata masy ciała, nocne poty — to powód, aby zwrócić się do lekarza bez zwłoki. Przy gorączce i objawach ogólnoustrojowych treningi należy przerwać do czasu badania.

Trzeci krok — przy trwałym umiarkowanym podwyższeniu w spoczynku warto przejrzeć czynniki stylu życia: masę tłuszczową, sen, palenie, odżywianie, a także ocenić ryzyko sercowo-naczyniowe razem z lekarzem (profil lipidowy, ciśnienie, glukoza).

Czwarty — interpretować inne badania z uwzględnieniem CRP: przy stanie zapalnym ferrytyna może być fałszywie prawidłowa lub podwyższona, a żelazo i cynk — fałszywie obniżone. Wnioski o niedoborach lepiej wyciągać, gdy CRP się znormalizuje.

Wnioski redakcji

Podwyższone CRP u sportowca często tłumaczy się niedawnym wyczerpującym wysiłkiem, urazem lub łagodną infekcją, dlatego kluczowe jest powtórne badanie w standardowych warunkach.

Trwałe podwyższenie w spoczynku wymaga poszukiwania przyczyny — od nadmiernej masy tłuszczowej i złego snu po choroby autoimmunologiczne.

Niskie CRP jest zwykle korzystnym objawem, ale nie wyklucza choroby przy wyraźnych symptomach.

Polecamy również lekturę naszych materiałów o tym, co pokazuje badanie białka C-reaktywnego, o OB oraz o oznakach przetrenowania w parametrach laboratoryjnych.

Bibliografia

1. Pearson TA, Mensah GA, Alexander RW, et al. Markers of inflammation and cardiovascular disease: application to clinical and public health practice: a statement for healthcare professionals from the Centers for Disease Control and Prevention and the American Heart Association. Circulation. 2003;107(3):499–511.
2. Pepys MB, Hirschfield GM. C-reactive protein: a critical update. J Clin Invest. 2003;111(12):1805–1812.
3. Kasapis C, Thompson PD. The effects of physical activity on serum C-reactive protein and inflammatory markers: a systematic review. J Am Coll Cardiol. 2005;45(10):1563–1569.
4. Kratz A, Lewandrowski KB, Siegel AJ, et al. Effect of marathon running on hematologic and biochemical laboratory parameters, including cardiac markers. Am J Clin Pathol. 2002;118(6):856–863.
5. Meeusen R, Duclos M, Foster C, et al. Prevention, diagnosis, and treatment of the overtraining syndrome: joint consensus statement of the European College of Sport Science and the American College of Sports Medicine. Med Sci Sports Exerc. 2013;45(1):186–205.
6. Ridker PM, Danielson E, Fonseca FA, et al. Rosuvastatin to prevent vascular events in men and women with elevated C-reactive protein. N Engl J Med. 2008;359(21):2195–2207.
7. Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.